Hisobvaraqlarni ochish va buyurtmalarni joylashtirish

Respublika fond birjasi "Toshkent" (RFB) savdolarida ishtirok etish uchun investor avvalo RFB a'zosi bo'lgan brokerlik kompaniyasida (BK) investitsiya hisobvarag'ini ochishi lozim. Investorning topshirig'i asosida BK keyingi savdo kunida RFBda buyurtmalarni joylashtirish bo'yicha vositachi sifatida ishtirok etadi. Investor qimmatli qog'ozlarni sotib olish uchun zarur bo'lgan pul mablag'lari yoki sotish uchun yetarli miqdordagi qimmatli qog'ozlarga ega bo'lgan taqdirdagina buyurtma berishi mumkin. Buyurtma qabul qilingandan so'ng pul mablag'lari yoki qimmatli qog'ozlar BK tomonidan bitim bo'yicha hisob-kitoblar yakunlangunga qadar yoki buyurtmaning amal qilish muddati tugaguniga qadar bloklanadi.

Bitimlarni tuzish va xabardor qilish

RFBning savdo tizimi berilgan buyurtmalarni belgilangan auksion qoidalariga muvofiq o'zaro moslashtiradi va bitimlarni tuzadi. Shundan so'ng savdolar natijalari to'g'risidagi xabarnomalar BKga yuboriladi, ular esa o'z navbatida bitimlar to'g'risidagi ma'lumotlarni o'z mijozlari (investorlar)ga tasdiqlaydi.

Hisob-kitoblar

Bitim to'g'risidagi ma'lumot BK tomonidan tasdiqlangandan so'ng ular o'z mijozlari nomidan sotib olingan qimmatli qog'ozlar uchun pul mablag'larini o'tkazishni yoki avval bloklangan va sotilgan qimmatli qog'ozlarni xaridorlarga topshirishni ta'minlaydi.

Savdo sessiyasi

Buyurtmalarni qabul qilish soat 09:30 da boshlanadi, bozor soat 16:00 da yopiladi. Kun davomida ochilish auksioni, uzluksiz auksion va yopilish auksioni ketma-ket o'tkaziladi.

Savdo kunlari

Savdolar dushanbadan jumagacha o'tkaziladi, rasmiy bayram va dam olish kunlari bundan mustasno.

Buyurtma turlari

RFBda limitli buyurtma va bozor buyurtmasi qo'llaniladi.

Limitli buyurtma
Limitli buyurtma - investor bitim bajarilishi mumkin bo'lgan eng yuqori yoki eng past narxni ko'rsatadigan buyurtma. Xarid buyurtmasida maksimal xarid narxi, sotuv buyurtmasida esa minimal sotuv narxi belgilanadi. Masalan, agar xarid buyurtmasining limit narxi 40 000 so'm bo'lsa, buyurtma 40 000 so'm yoki undan past narxda bajarilishi mumkin. Agar sotuv buyurtmasining limit narxi 40 000 so'm bo'lsa, buyurtma 40 000 so'm yoki undan yuqori narxda bajarilishi mumkin. Limitli buyurtmaning ijro etilmagan qismi savdo tizimida saqlanadi.

Bozor buyurtmasi
Bozor buyurtmasi - investorning brokerlik kompaniyasiga qimmatli qog'ozlarni bozorda ayni paytda mavjud bo'lgan eng yaxshi narxda sotib olish yoki sotish bo'yicha topshirig'i. Xarid bozor buyurtmasi eng yaxshi mavjud sotuv narxida, sotuv bozor buyurtmasi esa eng yaxshi mavjud xarid narxida bajariladi. Bozor buyurtmasi qarshi buyurtmalar mavjud bo'lganda darhol bajariladi, biroq uning bajarilish narxi oldindan kafolatlanmaydi.

Ma'lumot uchun narx

Ma'lumot uchun narx oldingi savdo kunining yopilish narxiga teng bo'ladi.
Ustav kapitalini oshirish yoki kamaytirish, aksiyalar bilan dividend to'lash, aksiyadorlik huquqlarining ajralishi, aksiyalarni bo'lish yoki birlashtirish va boshqa korporativ harakatlar amalga oshirilganda ma'lumot uchun narx RFB savdo tizimi tomonidan belgilangan formula asosida avtomatik ravishda tuzatilishi mumkin.
Hisoblangan narx tegishli narx oralig'i uchun belgilangan minimal narx qadamiga muvofiq yaxlitlanadi.

Savdo birligi va narx qadami

Minimal savdo birligi bitta moliyaviy instrumentni (bitta aksiya, bitta obligatsiya va boshqalar) tashkil etadi.
Buyurtma narxi tegishli narx oralig'i uchun belgilangan minimal narx qadamiga muvofiq ko'rsatilishi kerak. Barcha summalar so'mda keltirilgan.

Narxning kunlik o'zgarish chegarasi

Narxning kunlik o'zgarish chegarasi ma'lumot uchun narxga nisbatan ±20%ni tashkil etadi.

Buyurtmaning amal qilish muddati

Buyurtma RFB savdo tizimiga kelib tushgan paytdan kuchga kiradi va savdo kuni oxirigacha amal qiladi.

Taqdim etilgan buyurtmalarni o'zgartirish va bekor qilish

Buyurtma quyidagi hollarda o'zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin:
- limitli buyurtma to'liq ijro etilmagan bo'lsa - savdo ishtirokchisining tashabbusi bilan, buyurtmaning ijro etilmagan qismida;
- buyurtma rekvizitlarida (narx, miqdor, qimmatli qog'oz kodi va boshqa parametrlar) xatoliklar aniqlanganda;
- majburiyatlarni bajarish uchun pul mablag'lari yoki qimmatli qog'ozlar yetarli bo'lmaganda;
- savdo qoidalari yoki amaldagi qonunchilik talablari buzilganda;
- tegishli qimmatli qog'oz bo'yicha savdolar to'xtatib turilganda;
- savdolar tashkilotchisining yoki vakolatli davlat organining qarori bo'yicha;
- savdo tizimida texnik nosozliklar yuzaga kelganda.

Auksion tamoyili

• Buyurtmalarni bajarishda narx va vaqt ustuvorligi qo'llanadi.
• Buyurtmalarni bajarishda narx va vaqt ustuvorligi qo'llanadi.
  1. Narx ustuvorligi:
     • pastroq narxdagi sotuv buyurtmasi yuqoriroq narxdagi sotuv buyurtmasiga nisbatan ustuvor hisoblanadi;
     • yuqoriroq narxdagi xarid buyurtmasi pastroq narxdagi xarid buyurtmasiga nisbatan ustuvor hisoblanadi.
  2. Vaqt ustuvorligi:
     • Narxi bir xil bo'lgan buyurtmalar orasida savdo tizimiga oldinroq kelib tushgan buyurtma keyinroq kelib tushgan buyurtmaga nisbatan ustuvor hisoblanadi.
• Misol: avval narx ustuvorligi, keyin vaqt ustuvorligi qo'llanadi.

Savdolarni amalga oshirish usuli va mexanizmi

• RFBda savdolar yagona narx auksioni yoki ko'p narxli auksion orqali o'tkaziladi.
• Misol: Yagona narx auksioni ochilish va yopilish narxlarini hamda alohida holatlarda qo'llaniladi.

Dividend yoki boshqa korporativ huquqlarsiz savdo boshlanadigan sana

• Eks-dividend sanasi yoki tegishli korporativ huquqlarsiz savdo boshlanadigan sana dividendlar yoki boshqa huquqlarni olish huquqiga ega bo'lgan aksiyadorlar ro'yxati belgilanadigan qayd etish sanasidan bir savdo kuni oldin belgilanadi.

Biznesni rivojlantirish boshqarmasi

RFB adolatli, shaffof, tartibli va belgilangan qoidalarga asoslangan bozor muhitida bozor ma'lumotlarining tarqatilishini ta'minlaydi. Investorlar va bozorning boshqa ishtirokchilari bozor holati to'g'risidagi ishonchli va tushunarli ma'lumotlarni bir vaqtda oladilar.
RFB quyidagi bozor ma'lumotlarini e'lon qiladi:

• ochilish narxi va yopilish narxi
• savdo hajmi va tuzilgan bitimlar qiymati
• buyurtmalarni moslashtirishning indikativ narxi va yagona narx auksionidagi tegishli hajm
• ma'lumot uchun narx
• indekslar
• boshqa foydali ma'lumotlar

Kliring nima?

Kliring - tuzilgan bitimlar bo'yicha ishtirokchilarning majburiyatlarini yakuniy hisob-kitoblardan oldin aniqlash, solishtirish va o'zaro hisobga olish jarayonlari majmui. Savdo tizimida kliring ko'p tomonlama netting usulida amalga oshiriladi.

Markaziy kontragent

Markaziy kontragent va har bir sotuvchi uchun xaridor va har bir xaridor uchun sotuvchi sifatida ishtirok etadigan tashkilot. Bitim tomonlari o'z majburiyatlarini bevosita bir-biriga emas, markaziy kontragentga nisbatan bajaradi.
O'zbekiston qimmatli qog'ozlar bozorida markaziy kontragent vazifasini RFB bajaradi.

Netting

Netting - bitimlar bo'yicha talablar va majburiyatlarni o'zaro hisobga olish jarayoni bo'lib, uning natijasida har bir birja a'zosi uchun pul mablag'lari va qimmatli qog'ozlar bo'yicha sof pozitsiya aniqlanadi.
O'zaro hisob-kitoblar natijasida RFB yakuniy to'lov miqdorini hisoblaydi. Dastlabki kredit yoki debet majburiyatlari yagona kredit yoki debet majburiyati bilan almashtiriladi. Yakuniy to'lov miqdori quyidagi tarzda aniqlanadi:

• Qimmatli qog'ozlar bo'yicha: tegishli a'zo uchun sotilgan umumiy miqdor va sotib olingan umumiy miqdor o'rtasidagi farq.
• Naqd pul bo'yicha: tegishli a'zo uchun sotib olingan umumiy qiymat va sotilgan umumiy qiymat o'rtasidagi farq.

Hisob-kitoblar nima?

Hisob-kitoblar - bitimning yakuniy ijrosi bo'lib, bunda qimmatli qog'ozlar xaridorga, pul mablag'lari esa sotuvchiga o'tkaziladi.